Stichting Frederik van Eeden Genootschap

In december 2025 verscheen de biografie over schrijver Arthur van Schendel (1874–1946), Onveranderlijk zichzelf. Biograaf Rob Groenewegen signaleert zelf in zijn nawoord dat zijn opdracht een lastige is: ‘Maar hoe iemand op papier tot leven te brengen die weinig tot niets over zichzelf prijsgaf?’ (p. 263). Toch staat in deze biografie vooral het leven van Arthur van Schendel centraal en niet zijn oeuvre.

Over Een zwerver verliefd (1904), Het fregatschip Johanna Maria (1930), De Waterman (1933), Een Hollandsch drama (1935), boeken die onder scholieren mateloos populair waren in tijden dat het fenomeen ‘leeslijst’ nog van belang was, krijgen we maar weinig informatie. Wel schetst Groenewegen hoe Van Schendel deel uitmaakt van de literatuur en de maatschappij van het interbellum. Hij ontmoet tijdgenoten als Willem Witsen, Willem Kloos, Frederik van Eeden en Jan Toorop. Ook met latere literatoren als Jan Greshoff, Jan van Nijlen en Eddy du Perron had Van Schendel contact.

Het enorme oeuvre van Van Schendel kwam tot stand omdat iedere dag gewerkt moest worden, zelfs op het strand van het Italiaanse Sestri Levante waar hij lang woonde. Collega’s vertellen dat hij zich vaak terugtrok uit een gezelschap, de schuifdeuren sloot en zijn potlood pakte. De biograaf schrijft zelfs dat Van Schendels werkkracht ten koste lijkt te zijn gegaan van zijn gezondheid in zijn laatste jaren. Als hij een onderscheiding of prijs kreeg, vond hij dat ongemakkelijk en kwam liever niet.

Zijn persoonlijke leven was rijk aan drama’s, waarbij het overhaaste huwelijk met de rijke Bertha Zimmerman, die een onwettig kind had van een getrouw­de man en vlak na de bevalling in het geheim met Van Schendel trouwde, voor Van Eeden-volgers interessant is. We komen daar hieronder op terug.

Naast een negatieve recensie van Owen Donkers op het literaire weblog Tzum, die vooral het taalgebruik en de zinsconstructies van Groenewegen veroor­deelt, heeft ook Petra Teunissen-Nijsse op Biografieportaal niet veel lof voor de biografie:

Tja, wat blijft er over als je een biografie schrijft over een auteur en niet het werk wil analyseren en ook geen psychologische duiding van het leven wil geven? Een kroniek, een verzameling anekdotes en veel vragen. Die vragen stelt Groenewegen gelukkig zelf, bijvoorbeeld over Van Schendels afschuwelijke jeugdjaren. Waar kwam de verafgoding van Kloos vandaan? Had Van Schendel voor zichzelf geen extra verant­woor­ding nodig om in het fascistische Italië te wonen? Zou Van Schendel zijn verleden niet kunnen hebben aangepast aan latere persoonlijke opvattingen. De biograaf stelt zelfs tientallen uitstekende vragen zoals bovenstaande, maar helaas zijn de antwoorden schaars: “een punt als dit komt nergens ter sprake in Van Schendels – bewaard gebleven – brieven.” […] Helaas, deze biograaf liet mij verdwaald achter in het leven van Van Schendel.

Van Schendel trouwde met zijn eerste vrouw Bertha Zimmerman, en daar in de biografie is de link met Frederik van Eeden. Eerst al heeft Groenewegen gemeld dat voor een beoordeling van een eventuele bevordering in 1891 naar de tweede klas van de Tooneelschool in Amsterdam Arthur van Schendel een van zijn eigen verzen voordroeg, opgedragen aan Frederik van Eeden (p. 47). Het begint als volgt:

Fel flonkerend stralend-goud in purperwaas,
Van wraakzucht gloeiend daalt de avondzon
In ’t bloedig Westen neer gevolgd door tergend
Spotgekrijsch van gieren strijkend op de
Malsche verschgevelde menschenlijken
En schaterlachend om den broedermoord;
[…]

Dan is er nog zeker sprake van bewondering voor de oudere schrijver. En in september 1891 stuurt Van Schendel, nog steeds pas zeventien jaar, tot twee keer toe een brief aan Frederik van Eeden met het verzoek enkele van zijn gedichten in De Nieuwe Gids te plaatsen. Beide brieven blijven onbeantwoord.

Later hebben beide schrijvers elkaar alsnog ontmoet. Van Eeden schrijft op 17 november 1896 in zijn dagboek: ‘Thuis vond ik van Schendel , daarmee den ganschen avond gepraat.’ Vermoedelijk is het verschijnen van de roman Drogon (1896) hier de aanleiding toe geweest. En in een brief schrijft Van Schendel Frederik van Eeden (6 februari 1897): ‘Toen ik drie dagen in Enge­land was wilde ik u al dadelijk schrijven, en wel over het eten hier, speciaal met betrekking tot de bijzondere spijzen die ik bij u genoten heb. Maar dat zou ongepast geweest zijn.’

Maar dan Bertha Zimmerman (1870), jongste dochter in een deftig gezin van zes kinderen. Vermoedelijk ontmoette Van Schendel al in 1901 in de lompen­molen aan de Tolstraat in Amsterdam de hoogzwangere Bertha Zimmerman. In juni 1901 werd haar dochter Hubertina geboren. Vader was de getrouwde Willem van Meurs, die we in het ook door Groenewegen geraadpleegde Walden-dagboek voor het eerst vermeld zien in februari 1898: ‘Van Oordt in ’t complot, later Van Meurs en Steenhoff.’ (Walden in droom en daad, Walden-dagboek en notulen van Frederik van Eeden e.a., 1898–1903, ed. J.S. De Ley en B. Luger, Amsterdam 1980, p. 64).

Toen Bertha vier jaar oud was, overleed haar moeder, haar vader viel ten prooi aan zwaarmoedigheid. Naar het schijnt is Bertha bij Van Eeden in therapie geweest. Ze schrijft hem althans op 11 juli 1899 een brief, waarin ze gewag maakt van het feit dat er onder haar leiding iets goed mis is gegaan in haar fröbelschool of in het weeshuis die onder haar leiding stonden. De brief is te lezen als een afscheid van Walden.

Maar eerder, in april 1898, weet Van Eeden Bertha ervan te overreden een bedrag van dertigduizend gulden beschikbaar te stellen om ‘voor haar’ villa Cruysbergen te kopen. Groenewegen: ‘In de eerste week van juli vond de overdracht plaats, en had de dwingeland zijn zin gekregen.’ (p. 84). In een noot voegt Groenewegen eraan toe: ‘Naar verluidt zou later onder de bewoners van Walden het gerucht zijn rondgegaan dat Van Eeden haar door middel van hyp­nose zo gek had weten te krijgen.’ (p. 279). Woordkeus en speculatie laten we maar even voor verantwoording van Groenewegen. In het Walden-dag­boek lezen we de nuchtere notities: ’24 April. Bertha Zimmerman gevraagd of ze Cruysbergen wou koopen.’ (Walden, p. 66) en: ’26 April. Cruysbergen gekocht voor B. Zimmerman.’ (Walden, p. 67).

In ieder geval krijgt de familie Zimmerman lucht van deze transactie en van het feit dat Bertha elke maand honderd gulden aan Van Eeden doneerde. Oudste broer Willem Zimmerman schrijft Van Eeden een woedende brief. Het conflict laait hoog op en de familie Zimmerman dreigt Bertha onder curatele te stellen. Dat Bertha van haar familie niet op Walden mag wonen noteert Van Eeden als volgt in het Walden-dagboek: ‘1 Sept. Bertha Zimmerman wil niet op Cruysbergen komen. Ik zie van Cruysbergen af.’ (Walden, p. 72).

In juli 1899 komt Betsy van Hoogstraaten Van Eeden financieel te hulp en betaalt aan Bertha de helft van die dertigduizend gulden terug. Voor de andere helft (dus vijftienduizend gulden, het equivalent van het huidige bedrag van een half miljoen euro) gaat Van Eeden een renteloze hypotheek bij Bertha aan op voorwaarde dat die uiterlijk 1 mei 1905 zou zijn afgelost. Van Eeden: ‘28 Juni. Bertha Zimmerman geeft volmacht aan haar broer, die dreigt Cruys­bergen te verkoopen. Ik bied aan Cruysbergen te koopen op crediet. Het maaien begint.’ (Walden, p. 84) en: ‘1 Juli. Regen, er liggen nog vier wagens hooi te veld. Labberton weer hier. Beslissing dat ik met mevr. Van Hoogstraten Cruysbergen zal koopen, voor 30.000, mijn helft bestaande uit een rentelooze hypotheek tot 1905. Dit ’s avonds meegedeeld aan de Zaterdagavond krans, en hen toegesproken om tot hard werk en soberheid te manen.’ (Walden, p. 85).

In januari 1901 laat de zwangere Bertha een testament opmaken waarin ze verklaart dat bij haar dood alle schulden die Van Eeden aan haar heeft, worden kwijtgescholden. Van Eeden stelt ze daarvan op de hoogte. In april laat ze een nieuw testament opstellen waarin haar kind (of kinderen) tot enige erfgenaam wordt benoemd. Van deze wijziging wordt Van Eeden niet op de hoogte gesteld.

In 1902 reizen Arthur van Schendel, Bertha en dochter Hubertina naar Engeland, waar ze in augustus in Londen in alle stilte trouwen. Gelijk daarop erkent Van Schendel Hubertina (‘Bartje’) formeel. En dus is Arthur van Schendel nu partij geworden in het conflict tussen de familie Zimmerman en Frederik van Eeden. Want alles wat op de grond van Walden stond zou gemeenschappelijk bezit moeten worden en dus heeft Van Eeden, uitgaande van het eerste testament van Bertha, haar gevraagd de hypotheek teniet te doen, niet ten gunste van hem, maar ten gunste van de vereniging. Van Schendel, als echtgenoot van Bertha verantwoordelijk voor het beheer over haar vermogen en handelen, deelt mee dat van het schrappen van de hypotheek geen sprake kan zijn.

In de zomer van 1903 zet Van Eeden de volgende stap: hij laat een notaris melden dat hij een lap grond van Cruysbergen wil verkopen en dat de hypotheek er dus af moet. En: ‘Ook verzocht van Eeden mij u te vragen of u de geheele hypothecaire vordering aan hem wilde afstaan voor een matige vergoeding. Hij verklaart dat Mevrouw hem in der tijd heeft beloofd de geheele hypothecaire vordering te schenken, maar zoo noodig is hij bereid daarvoor iets te betalen.’ Aldus notaris K.J. Perk op 8 augustus 1903 aan Bertha Zimmerman en Arthur van Schendel (p. 88). Vervolgens wil Van Eeden de schuld afkopen met een bedrag van tienduizend gulden. De Van Schendels weigeren wederom, waarop Van Eeden een woedende brief schrijft; hij weigert de hypothecaire schuld te erkennen, uit brieven van ‘mej. Zimmerman, thans Mevrouw van Schendel’ blijkt dat het altijd als een schenking is bedoeld. Voor Van Schendel en Bertha is dan de maat vol en Van Schendel schrijft vervolgens een gedetailleerde brief naar twee advocaat-procureurs, gedateerd 30 december 1903 (p. 89–92).

Het antwoord stelt hen geheel gerust, de hypothecaire vordering is waterdicht. Toch doet Van Eeden nog een laatste poging een paar dagen voor het aflopen van de hypotheek. Op 23 april 1905 schrijft hij de dan al zieke Bertha: ‘Nu vraag ik je voor het laatst, zul je je geweten bezwaren met een laaghartige woordbreuk, waarvan niet ik de dupe zal zijn, maar alleen de arme, hardwer­kende arbeiders?’ Het is onduidelijk hoe Van Eeden er in geslaagd is enkele dagen later de hypotheek toch te kunnen inlossen. In zijn persoonlijke dagboek schrijft hij, 30 april 1905: ‘Geloopen om het geld te krijgen voor de hypotheek. Bitter verontwaardigd over de laffe, laaghartige menschen.’

Roel Jonker

Rob Groenewegen, Onveranderlijk zichzelf. Het leven van Arthur van Schen­del (1874–1946), Zutphen: Walburg Pers, 2025.

Willem Pijper, geboren in 1894, was ontegenzeggelijk een dubbeltalent. Componist en letterkundige, auteur van vileine en virtuoos geschreven muziekrecensies in het Utrechts Dagblad. En volgens de schrijver Hendrik Marsman, dorps- en generatiegenoot uit Zeist, zelfs ook ‘haremhouder’. Neerlandicus Arthur van Dijk beschrijft in de in 2025 uitgekomen biografie uitgebreid de persoon Pijper, zijn muzikale activiteiten komen minder uitvoerig aan de orde.

In deze biografie, Een lied dat niet sterven zal, lezen we dat Willem Pijper zich als jongeling van tweeëntwintig jaar heeft laten inspireren door Frederik van Eeden. Van Dijk schrijft dat Pijper in juni 1917 werkt aan een suite voor orkest, geïnspireerd op Van Eedens De kleine Johannes. In die maand heeft hij daar twee delen van af. In september van dat jaar blijkt dat Pijper werkt aan een Eerste Symfonie, hij licht deze compositie zelf toe in een brief van 24 september aan componist en dirigent Jan van Gilse van het Utrechtsch Stedelijk Orchest:

Ik noemde het symfonie, omdat het te groot van afmeting en conceptie geworden is voor het begrip suite. En voor het programmatische deel voel ik ten slotte weinig – ik geloof dat men – tenminste de muzikale ‘men’ – er meer aan zal hebben zónder De kleine Johannes-associaties.

Een eerste ontmoeting tussen Willem Pijper en Frederik van Eeden vindt op 23 september 1917 plaats bij een wederzijdse kennis; vervolgens bezoekt Pijper op 14 oktober het echtpaar Van Eeden op Walden. Over dit bezoek schrijft Van Eeden in zijn dagboek:

Gisterenavond waren bij mij de componist Pijper met zijn verloofde, juffrouw Werker en De Winter. Hij speelde een symfonie voor die geïnspireerd was door De kleine Johannes. Het laatste gedeelte is De Dood van Pan. Hij is zeer modern en zijn muziek vol dissonanten. Ook had ik soms een demonische indruk. Ook Truida voelde dat. Maar het is zeer knap werk.

Maar het is duidelijk dat wat eerst nog werd opgezet als een suite ter illustratie van het boek, is uitgegroeid tot een autonome symfonie, die mogelijk wel dezelfde associaties oproept als het werk van Van Eeden. Want als de Eerste Symfonie van Pijper op 25 april 1918 onder Willem Mengelberg in première gaat, schrijft Pijper in de programmatoelichting:

Wanneer ik de stemmingen van het werk en van de onderdelen moest gaan omschrijven, zou ik waarschijnlijk het best fragmenten uit Frederik van Eedens De kleine Johannes kunnen citeren. De hele symfonie is natuurbeschrijving, er is geen enkel menselijk-psychologisch conflict in het stuk en Van Eedens beschrijvingen van een feest in een konijnenhol, van een maannacht in het duin, van een kabouter- en paddenstoelen­milieu, zijn visionaire schilderingen van Vader Pans tragische dodenstoet, geven de stemmingen virtuozer en raker dan ik het zou kunnen doen. Hiermede is niet gezegd dat de symfonie een muzikale illustratie is van het bekende boek, zoals sommigen nog steeds schijnen te menen, maar wél zou ik mij kunnen voorstellen dat de lectuur ervan bij de lezer soortgelijke gevoelens wekte als het muziekstuk bij de toehoorder.

De recensies vermelden dat deze Eerste Symfonie van Pijper onmiskenbaar Mahleriaans is. Van Eeden maakt in zijn dagboek geen enkele toespeling op deze première. De naam ‘Pijper’ verschijnt trouwens niet meer op de vele latere bladzijden. Ook Arthur van Dijk doet in de biografie verder geen enkele mededeling over later contact tussen Willem Pijper en Frederik van Eeden. Het is dus gebleven bij de kortstondige flirt van de jonge Pijper met het werk van Frederik van Eeden.

Roel Jonker

Arthur van Dijk, Een lied dat niet sterven zal. Het rusteloze leven van Willem Pijper (1894–1947), Amsterdam/Antwerpen: De Arbeiderspers, 2025.

Jan Brokken beschrijft in zijn in 2024 verschenen boek De ontdekking van Holland de geschiedenis van het Volendamse Hotel Spaander. Ook Frederik van Eeden was er meermalen te gast.

De gastvrijheid van uitbaters Leendert en Aaltje Spaander, de levendige avonden en de ateliers op de begane grond bleken vanaf 1881 een magneet voor grote aantallen kunstenaars. Uit de hele wereld kwamen ze naar Volendam: ruim 1400 schilders, onder wie zo’n 200 vrouwen. Wat ze aan de Zuiderzee ontdekten, waren de typisch Hollandse luchten en het destijds al beroemde Hollandse licht, maar ook verdraagzaamheid en openheid. Ook Frederik van Eeden bezocht Volendam met enige regelmaat, zoals blijkt uit onderstaande fragmenten uit De ontdekking van Holland. Niet altijd komt hij er bij Brokken gunstig van af:

Sluiter [de schilder Willy Sluiter, RJ] was een van de eersten die Hille Butter portret­teerden, een Volen­damse demimondaine die met een varensgast was getrouwd en tijdens de maanden dat haar man bui­tengaats was de bloeme­tjes buitenzette. Voor haar kwam de schrijver Frederik van Eeden, de sensuele estheet die er sowieso al twee vrouwen op na hield, speciaal naar Volendam. (p. 133)

Of:

Frederik van Eeden had een hekel aan ze [aan Leendert en Aaltje Spaander, de waard en de gastvrouw, RJ]. Zoals hij ook een hekel aan beeldende kunstenaars had, en aan Amerikanen die met hun dollars alles menen te kunnen kopen, en aan de heer en mevrouw Spaander die met hun zeven dochters zowel kunstenaars als Amerikanen naar hun hotel wisten te lokken en daar een bom duiten aan overhielden. In de beschrijving van Frederik van Eeden is Spaander een soort plezierhuis voor kunstenaars. Maar zo zagen de Volendammers dat niet. (p. 135)

En nog meer over Hille Butter…

Frederik van Eeden raakte niet over haar uitgepraat. ‘Zaterdag gingen wij naar Volendam over Marken. En ik bezocht mijn vriendinnen daar Hille Baap en Hille Butter. Het slaagde alles heerlijk. Het is verbazend zoals dat plaatsje mij boeit, met het Hollandsche oer-ras, dat er nog in krachtigen bloei verkeert.’ Van Eeden schreef dat in 1915 in zijn dagboek, toen kon oer-ras misschien nog. Hij koesterde een levenslange fascinatie voor jonge vrouwen van eenvoudige komaf die het vertikten om zich in het strikt burgerlijke keurslijf te laten rijgen. Ze waren stof voor zijn romans en hij wilde ze op het goede pad brengen of op het goede pad houden – vandaar dat hij zo het ‘gezonde’ in Hille Butter benadrukte. Toen hij in Parijs een verhouding kreeg met een aan morfine verslaafde prostituee, was dat omdat ze ‘goede ogen’ had. Van Eeden zag zichzelf in de eerste plaats als arts en psychiater wiens taak het was levens te redden. Hij voelde zich weliswaar ‘als man’ tot haar aangetrokken, maar ging ieder lijfelijk contact uit de weg: hij wilde haar uit de goot halen en niet misbruiken. Geheel onbaatzuchtig was dat trouwens niet, tot aan haar naam toe ze heette Jeanne Fontaine – gebruikte hij haar als model voor Hedwig Marga de Fontayne, de hoofdpersoon van Van de koele meren des doods. Bij Hille Butter was hij aan het verkeerde adres: ze vond het leven dat ze leidde eerder razend interessant dan verwerpelijk en hoefde niet gered te worden. (p. 159)

Bij Van Eeden speelde als voornaamste rol dat hij telkens weer bewijzen wilde dat hij zijn hartstochten ondergeschikt kon maken aan zijn wil. Hij voelde zich duidelijk aangetrokken tot Hille, sterk aangetrokken zelfs, Hille was tijdens die tweede ontmoeting in 1915 vierentwintig jaar en geen man ging aan haar voorbij zonder het hoofd om te draaien. Van Eeden zal zich met zijn vijfenvijftig jaar gelukkig hebben geprezen dat zij hem nog wilde ontvangen. Maar zijn lonken zal zich beperkt hebben tot langdurige, vermakelijke en openhartige conversatie. Hille nam geen blad voor de mond, wat Van Eeden behaaglijk gevonden zal hebben, bijna zoiets als een streling, een streling voor het oor. Een reputatie zei haar niets, het ging haar erom wat iemand te berde bracht, en daar reageerde ze serieus op, in alle eerlijkheid. Van Eeden kon uren met haar praten. Op Hotel Spaander keek hij neer alsof het een bordeel was: alles draaide daar om ‘geld en flirtation’, hij vond het ‘minderwaardig ver beneden de gezonde sfeer van de dorpelingen’. (p. 160)

Uit Van Eedens dagboek citeert Brokken:

En prachtig waren de huisjes en buurtjes, hel-kleurig, blauw en groen – met de groen-bekroosde sloten en vaarten er tussendoor en de blauwe ophaalbruggetjes. En overal de aardige kindertjes met hun klompjes en mutsjes. Nu begrijp ik de bewondering der Amerikanen voor dat oord. Het is werkelijk een echt stuk Hollands oerleven. En alles slentert daar en babbelt, neerhurkend aan den dijk of voor de huisjes. Er wordt vis aangebracht en geveild. Ertussendoor dwalen de vreemden, artiesten en sportslui, door de inboorlingen getolereerd zonder eerbied en ook zonder minachting, een zonderlinge mengeling. (p. 162)

En Brokken constateert vervolgens: ‘Ik moet het Van Eeden nageven: dit dorp maakt veel bij je los.’

Jan Brokken, De ontdekking van Holland, Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2024.

Roel Jonker

Frederik van Eeden als hippie

Eind 2024 verscheen De eerste hippies. Bloemenkinderen van het fin de siècle. Frank Bokern beschrijft daarin niet alleen de ‘eerste hippies’ van omstreeks 1900, maar onderzoekt ook de sporen die deze hippiebeweging heeft nagelaten. In zijn boek geeft hij aan dat de hippierevolutie niet begonnen is in de sixties, maar al in het fin de siècle.

Tussen 1900 en 1914 wemelt het in Europa van de alternatievelingen: ze trekken van stad naar stad, leven in zelf­gecreëerde hippie­paradijsjes, prediken de vrije seks, halen hun spirituele inzichten uit India en Tibet en experimenteren met psychedelische middelen. Het ‘magies sentrum’ van de eerste hippies, Monte Verità, bevond zich in Zwitserland. Deze Berg der Waarheid, een ongeveer 300 meter hoge heuvel in Ascona aan het Lago Maggiore, wordt eind negen­tiende eeuw al snel een kolonie voor de alter­natieve scene. Alles draait er om natuurlijk leven, gezond eten, feminisme, pacifisme, maatschappijhervorming.

De eerste hippies begint dus met een historische zoektocht naar de alternatieve voorhoede, die lastig te traceren is en al even moeilijk precies te categoriseren. Die voorhoede neemt voortdurend andere vormen aan. Er werd al veel eerder dan in de sixties met lang haar en op blote voeten rondgelopen, er werd al veel langer de vegetarische leefwijze gezworen. De natuur en de zon worden ook al eeuwen aanbeden tijdens zang- en dansbijeenkomsten. Dat geldt evenzeer voor het omhelzen van het gezond leven- en milieu-ideaal, inclusief zieners en zelfs messiassen. De idealisten van begin twintigste eeuw dwepen met een verlangen dat van alle tijden is. Veel aandacht schenkt Bokern in zijn boek aan Frederik van Eeden, over wie hij overigens lang niet altijd positief oordeelt. Over het Nederlandse equivalent van Monte Verità, Frederik van Eedens Wal­den, meldt hij dat hier vergelijkbare idealen en gedragingen de achter­grond vormen, maar Bokern omschrijft deze Gooise kolonie als bijna calvinistisch sober. Geen Lago Maggiore in de buurt natuurlijk, maar wel veel vrije liefde.

In het hoofdstuk ‘Apostelen in Het Gooi’ volgt een beschrijving van het ontstaan en verloop van de kolonie Walden. Bokern meldt onder meer dat in 1900 de jonge Nescio (Frits Grönloh) nog voor Walden wordt afgewezen, want Van Eeden heeft ‘juist arbeidskrachtige menschen nodig met een gezond zenuwleven, die goed weten wat zij willen’. Bokern over Van Eeden: ‘Hij scherpt zijn visie op het leven in gesprekken met de Russische revolutionair Peter Kropotkin, de sociaal-idealist Thomas Cobden-Sanderson en de Franse anarchist Elie Reclus. De ideeën die hij bij deze denkers opdoet, vormen de bouwstenen voor het alternatief dat hij wil bieden voor het kapitalistische systeem waar de wereld in zijn ogen onder zucht.’ (p. 38). En: ‘De internationaal gewaardeerde schrijver is rond 1900 nog het best te typeren als een sociaal-anarchist. Tegelijkertijd wordt hij beheerst door een romantisch-spiritueel denken. Geheel in de geest van Tolstoj zoekt hij naar een symbiose tussen socialistische idealen en religie, zonder alle kerkelijke rituelen en instituties. […] De wereld is ziek, en hij is als arts, kunstenaar en Jezus-van-de-daad de aangewezen persoon om de mens de weg te wijzen naar een beter leven.’ (p. 38). En ook: ‘Hij wil ze voorgaan, de rijke vrouwen, de zenuwzieken, de geprangde jonge mannen, de schrijvers en dichters in spe, de mensen die in hun worsteling met de moderne tijd verstrikt zijn geraakt in een verslaving aan morfine, en zelfs de bezitloze klasse.’ (p. 39). En: ‘Vrijwel alle wereldverbeteraars van het begin van de twintigste eeuw zijn voor het vrije huwelijk en de vrije seks.’ (p. 43). Ook Van Eeden heeft een roeping gehad:

In 1898 heeft hij zijn plan in een brief voorgelegd aan Franz Oppen­heimer, een Duitse arts en schrijver die als autoriteit geldt wat betreft idealistische kolonies. Oppenheimer oordeelt uiterst negatief over het plan. Hij vindt Walden slecht van opzet. De Duitser kan Van Eeden vertellen dat mensen nog nooit uit altruïsme hebben samengewerkt. Hij voegt er aan toe dat een dergelijk project al tweehonderd keer is geprobeerd, en evenzoveel keren is mislukt. En hij wil nog wel even kwijt dat hij er moedeloos van wordt dat iedereen telkens van voren af aan begint.’ (p. 40)

Bokern is niet gespeend van enige lust tot sensatie. Volgens de literatuur­opgave heeft hij onder andere gebruik gemaakt van de tweedelige biografie van Jan Fontijn, hij maakt daar dit van:

Ook het vlees van Van Eeden blijkt zwak. Al snel na zijn huwelijk met Martha van Vloten is hij een onstuimige affaire begonnen met Betsy van Hoogstraten, een vrouw die een belangrijke financier zal worden van Walden. Als zijn vrouw en de minnares eindelijk een manier hebben gevonden om met elkaar om te gaan in de kolonie, krijgen ze opeens concurrentie van de veel jongere Truida Everts, die de schrijver zes jaar lang hartstochtelijk zal beminnen in zijn houten hut. Maar zodra Truida een scheiding heeft afgedwongen en zich zijn nieuwe echtgenote mag noemen, wordt Van Eeden tot over zijn oren verliefd op Ella Geldmacher. De Duitse is gelukkig getrouwd, maar dat weerhoudt de romantische schrijver er niet van zich te verliezen in een platonische verliefdheid waar hij jarenlang mee zal dwepen. (p. 43)

Tja… Over de naweeën van de spoorwegstaking in 1903 schrijft Bokern:

Een inderhaast opgericht Comité van Verweer bereidt een nieuwe staking voor. Frederik van Eeden sluit zich aan. Opeens heeft de imitatio christi een nieuwe missie: bij onrecht dient er gestreden te worden! De schrijver wordt stakingsleider in Amersfoort. Dagen achter elkaar gaat hij ‘zijn’ stakers voor als ze in optocht door de stad trekken. Hij zal het later met veel pathos boekstaven als ‘een grootsche ervaring, heerlijk en smartelijk’. Van Eeden is euforisch. Jarenlang is hij verguisd en bespot door de socialisten. De SDAP en de vakbonden willen het lot van de arbeider verbeteren door het systeem te veranderen, een kolonie als Walden zien ze als een vlucht uit de werkelijkheid. Nu is de schrijver opeens toegelaten tot de rode familie, en meteen tot de hoogste rangen: hij trekt samen op met socialistenvoorman Willem Vliegen, vakbonds­paus Henri Polak en opperanarchist Ferdinand Domela Nieuwenhuis. (p. 50)

In de ogen van Bokern kan Van Eeden niet veel goed doen. ‘In januari 1904 bezoekt hij [FvE] hippiekolonie Monte Verità. […] Zijn kritiek in zijn eigen weekkrant De Pionier is vernietigend. De kolonisten in Ascona gaan net zo gekleed als de Blaricumse christenanarchisten. Dat werkt “hoogst gevaarlijk” op “het zedelijk evenwicht”, vindt hij, en het verdient “terechte bespotting”.’ (p. 54). Van Eeden: ‘Rond te loopen met haren van eene halve meter lang, en bloote voeten, zooals sommige inwoners van Monte-Verita, is een buiten­sporigheid, waarop de terugslag niet kan uitblijven.’ (p. 54). Bokern: ‘Dan Nico van Suchtelen. Hij vindt op Monte Verità juist de woorden om zijn smartelijk zoeken te verwerken tot een roman.’ Dat wordt Quia absurdum.

In 1909 publiceert Van Eeden De idealisten, het derde toneelstuk over verloren geraak­te kolonisten. Het vernietigende verslag dat hij in De Pionier heeft gepubliceerd over zijn ervaringen met Monte Verità diende als uitgangspunt. Frank Bokern beschrijft uitgebreid dat er van het optimistische wereldbeeld van voorheen (De blijde wereld, 1903) niets meer over is. Bokern citeert Van Eeden: ‘Een mensch zonder zelfzucht is een even weerzinwekkend monster als een mensch zonder naastenliefde. De eerste eisch van ons menschelijk leven is dat wij ons handhaven.’ (p. 96). Waarna Bokern beschrijft dat Frederik van Eeden in 1909 naar de VS reist en hij ‘verkeert daar uitsluitend nog in de kringen van de elite’. Al in 1909 opent de Cooperative Company of America, oftewel de Van Eeden Colony.

Frappant is dat nog in 1939 de kolonie nieuw leven wordt ingeblazen: de ondernemer MacRae koopt de grond en de gebouwen terug en brengt er Joodse gezinnen onder die zijn gevlucht voor de nazi’s. En zo is uiteindelijk één kolonie van Frederik van Eeden toch nog een beetje geslaagd…

Tot slot schenkt Frank Bokern dan ook nog enige aandacht aan Forte Kreis en aan Van Eedens Lichtstad-project. Maar in vergelijking met de soms gloedvolle beschrijvingen die hij geeft van andere (Nederlandse) ‘wereldverbeteraars’ komt Van Eeden er bij hem maar bekaaid vanaf. Ook in een zin als de nu volgende lees ik toch heel wat ironie: ‘Ook de Bussumse goeroe Frederik van Eeden dweepte met Blavatsky, hij heeft zelfs ooit in een diepgaand gesprek ideeën met haar uitgewisseld. De verheven levensvisie die daaruit is voortgekomen heeft hem ertoe gebracht zichzelf te zien als een imitatio christi.’ (p. 254).

Frank Bokern, De eerste hippies. Bloemenkinderen van het fin de siècle, Amsterdam: Uitgeverij Van Oorschot, 2024.

Roel Jonker